Σκέψεις για τη διδασκαλία της ιστορίας στο σχολείο

ιστορία 1

Η ιστορία είναι ένα από τα πιο μισητά μαθήματα των μαθητών στο σχολείο. Είναι ένα μάθημα που τους γεμίζει ιδιαίτερο άγχος και αποστροφή καθώς τους αναγκάζει να αποστηθίσουν και να μάθουν παπαγαλία ένα μεγάλο όγκο πληροφοριών. Μα θα πει κάποιος γιατί να το μάθουν παπαγαλία; Ας σταματήσει πια το σχολείο και οι δάσκαλοι να προωθούν την παπαγαλία. Σωστό, αλλά δεν είναι τόσο απλά τα πράγματα.

Δεν είναι ακριβώς επιθυμία των δασκάλων να ωθούν τους μαθητές τους στην παπαγαλία, είναι καθαρά ζήτημα του αναλυτικού προγράμματος. Και ακόμα κι αν το αναλυτικό πρόγραμμα του Δημοτικού επιτρέπει μια ευελιξία στη διδασκαλία του μαθήματος μέσω της διαθεματικότητας και των σχεδίων εργασίας στο τέλος το μάθημα θα εξεταστεί γραπτά ούτως ή άλλως κι εκεί δεν υπάρχει άλλος τρόπος από το να αποστηθίσεις την ύλη. Κι όταν λέω θα εξεταστεί γραπτά εννοώ σε επίπεδο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης με τον τρόπο που όλοι γνωρίζουμε. Άσε που στο πρακτικό κομμάτι οι ενότητες που πρέπει να διδαχτούν σε κάθε τάξη είναι τόσες πολλές που δεν υπάρχει χρόνος όχι για διαθεματικότητα, αλλά ούτε για να τελειώσεις την ύλη. Θα πει κάποιος, ξέρεις δεν είσαι υποχρεωμένος να τελειώσεις την ύλη. Ωραία τυπικά δεν είσαι, ηθικά και συναισθηματικά όμως πιστεύω πως είσαι. 

Κι εδώ έρχεται το δεύτερο σημαντικό ζήτημα που έχει να κάνει με την ασυνέχεια αυτών που διδάσκονται. Ο τρόπος που διδάσκεται η ιστορία δεν επιτρέπει στους μαθητές να τοποθετήσουν τα γεγονότα σε ένα πλαίσιο και παρόλο που ακολουθούν μια χρονολογική σειρά στο βιβλίο αλλά και από τη μία τάξη στην άλλη στο μυαλό των μαθητών δείχνουν ασύνδετα. Ένας λόγος είναι ότι ποτέ δε διδάσκεται όλη η ύλη. Πάντα στο τέλος κάτι μένει. Οπότε, την επόμενη χρονιά ξεκινάς το επόμενο βιβλίο αφήνοντας κενό. Πώς όμως θα μπορέσεις να μάθεις και να εμπεδώσεις τα γεγονότα αν δε δημιουργήσεις τις αντίστοιχες συνδέσεις στο μυαλό σου; Έτσι τα ιστορικά γεγονότα παραμένουν ασύνδετα περιστατικά στο μυαλό των παιδιών που αδυνατούν να τα τοποθετήσουν έστω και κατά προσέγγιση χρονικά. Γι'αυτό βλέπουμε κάθε χρόνο μαθητές να μπερδεύουν το 1821 με το 1940 και να μη θυμόνται πότε πολεμήσαμε με τους Γερμανούς και πότε με τους Τούρκους και την κοινωνία εύλογα να απορεί μα καλά τι τους μαθαίνουν αυτοί οι δάσκαλοι;

Ένα τρίτο κομμάτι έχει να κάνει με το ότι οι μαθητές δεν κατανοούν κάθε λέξη από τα κείμενα της ιστορίας, έχουν πολλές άγνωστες λέξεις και αν προσπαθήσεις να εξηγήσεις και να αποσαφηνίσεις τα πάντα δε σου φτάνει η ώρα. Αυτό σε συνδυασμό με την έλειψη γνώσης και κατανόησης της ιστορικής ορολογίας ευνοεί την κατά γράμμα αποστήθιση αφού όταν δεν κατανοείς αυτό που διαβάζεις ο μόνος τρόπος να το πεις σωστά είναι να το παπαγαλίσεις. Κάτι τέτοιο απαιτεί τεράστεια ενέργεια και χρόνο γι'αυτό μόνο οι πολύ επιμελείς μαθητές τα καταφέρνουν. Οι υπόλοιποι παραδίδουν τα όπλα και δεν προσπαθούν καθόλου.

Ξέρετε, δεν το ακούτε από εμένα πρώτη φορά αλλά θα ήθελα να το υπενθυμήσω. Ζούμε στην εποχή της δια βίου μάθησης και εκπαίδευσης, πράγμα που σημαίνει ότι δεν έχουμε μία και μοναδική ευκαιρία στη ζωή μας να μάθουμε κάτι. Πεθαίνουμε μαθαίνοντας. Είμαστε οι γενιά που αν δεν πάθουμε αλτσχάιμερ θα έχουμε τα πιο ωραία γεράματα με τόση γνώση γύρω μας και τόσο χρόνο στη διάθεσή μας. Οπότε ας χαλαρώσουμε. Δε θα μάθουμε όλη την ιστορία στο σχολείο και δε θα έπρεπε να είναι αυτός ο στόχος.

Ο στόχος για μένα είναι οι μαθητές να κατανοήσουν το λόγο ύπαρξης της ιστορίας, να την αγαπήσουν και να αναπτύξουν όλες εκείνες τις ικανότητες και τις δεξιότητες που θα τους επιτρέψουν να τη μελετούν, να την αναλύουν και να την ερμηνεύουν με το σωστό τρόπο.  

Δυστυχώς τίποτα από αυτά δε μπορεί να συμβεί μέσα στο ασφυκτικό σχολικό πλαίσιο. Όλη η ικανότητα και το ταλέντο του δασκάλου εξαντλούνται στο αν λέει ωραία ή άσχημα το μάθημα, αν το λέει απ'έξω ή αν το διαβάζει από μέσα, αν δίνει πλαγιότιτλους σε κάθε παράγραφο ή ερωτήσεις, αν εξετάζει το μάθημα απ'έξω ή με δικά μας λόγια και αν ζητάει να το ξέρουμε όλο ή μόνο το σχεδιάγραμμα. Κι όμως τίποτα από τα παραπάνω δεν κάνει την πραγματική διαφορά. 

Προσωπικά πιστεύω ότι η ιστορία θα πρέπει να σταματήσει να διδάσκεται και να εξετάζεται σε κεφάλαια αλλά μόνο μέσα από σχέδια εργασίας. Οτιδήποτε άλλο δεν έχει νόημα. 'Ημουν παιδί της θεωρητικής κατεύθυνσης πράγμα που σημαίνει ότι πέρασα όλο το 18ο της ζωής μου αποστηθίζοντας ιστορία γενικής και ιστορία κατεύθυνσης. Όταν με το καλό πέρασα στο πανεπιστήμιο και πήραμε τα βιβλία της ιστορίας στα χέρια μας 2 γιγάντιοι τόμοι για κάθε μάθημα, με έπιασε απελπισία. Ήμουν σίγουρη ότι θα μου πάρει χρόνια για να καταφέρω να περάσω τα μαθήματα. Τελικά εκεί ήταν που συνειδητοποίησα ότι το να πιέζουμε το μυαλό να αποστηθίσει τα πάντα από ένα κείμενο που διαβάζει είναι κόντρα στη φύση μας. Το λογικό είναι να δεχτούμε ένα πλήθος πληροφοριών και από αυτές να κρατήσουμε τις σημαντικές. Γι'αυτό το λόγο παρόλο που στο διαδίκτυο κυκλοφορούν έτοιμα σχεδιαγράμματα ιστορίας για όλα τα μαθήματα δεν το κάνω ποτέ, εκτός αν κάποιος μαθητής το έχει ανάγκη. Γιατί τότε οι περισσότεροι μαθαίνουν απλώς απ'έξω ένα σχεδιάγραμμα για να το πουν στο μάθημα και το επόμενο δευτερόλεπτο το έχουν ξεχάσει. Τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά αν το σχεδιάγραμμα το είχε φτιάξει ο κάθε μαθητής μόνος του.  

Τι πιο ωραίο και χρήσιμο λοιπόν για τα παιδιά να πρέπει να διαβάζουν πολυσέλιδα κείμενα για κάθε ενότητα της ιστορίας, μέσα στα οποία θα εμπεριέχεται πλήθος ιστορικών γεγονότων και να εκπονούν εργασίες; Να χωρίζονται σε ομάδες και να μελετούν εκτενώς διάφορες προσωπικότητες της ιστορίας μας; Τι καλύτερος τρόπος υπάρχει από το να γνωρίζουν τον κυκλαδικό, το μινωικό και τον μυκηναϊκό πολιτισμό ή τη βυζαντινή τέχνη από την επίσκεψη είτε σε πραγματικά είτε σε εικονικά μουσεία ή ακόμα και η δημιουργία από τους ίδιους τους μαθητές ενός ψηφιακού μουσείου; Ξέρετε πόσο εύκολο είναι το τελευταίο; Θα σας δείξω κάποια στιγμή. Όμως όσο ξέρω ότι το μάθημα της ιστορίας υπάρχει και είναι υποχρεωτικό και οι μαθητές στο Γυμνάσιο και το Λύκειο θα κλιθούν να το εξεταστούν δε μπορώ να μη το διδάξω με τον παραδοσιακό τρόπο, άσε που ούτως ή άλλως απόλυτη ελευθερία δεν υπάρχει, απλά τα καινούρια αναλυτικά προγράμματα δίνουν θεωρητικά έστω μια σχετική ευελιξία. 

Επιπλέον, υπάρχουν πολλές παράμετροι ώστε να δουλέψει μια τέτοιου είδους προσέγγιση της διδασκαλίας της ιστορίας σωστά. Κάποιες τις γνωρίζω ήδη και αναγνωρίζω τη δυσκολία τους ενώ κάποιες άλλες ενδεχομένως να τις αγνοώ πλήρως. Θεωρώ λοιπόν, ότι το παρόν αναλυτικό πρόγραμμα θα μπορούσε να είναι ένα μεταβατικό στάδιο από τα παραδοσιακά αναλυτικά προγράμματα της ιστορίας σε κάτι τελείως σύγχρονο που για μένα είναι η αποκλειστική διδασκαλία μέσα από σχέδια εργασίας.  

Η ιδέα για το ψηφιακό μουσείο της ιστορίας καθώς και αναλυτικές οδηγίες δόθηκαν από τη συνάδελφο Βίκυ Γεωργαντά στο περσινό συνέδριο e-Twinning. Θεωρώ ότι εκεί έξω υπάρχουν κι άλλοι συνάδελφοι που εφαρμόζουν αντίστοιχα ενδιαφέροντα πράγματα οπότε θα χαρώ να δω στα σχόλια τις ιδέες τους. Γιατί μέσα από τη συνεργασία γινόμαστε καλύτεροι!

ιστορία